Historia

HISTORIA

Notariat w Europie w antyku

    Genezy notariatu szukać należy w starożytnym Rzymie.  Protoplaści notariuszy pojawili się wraz z ewolucją prawa rzymskiego następującą pod wpływem prawa greckiego i państw hellenistycznych. Momentem szczególnym było odejście od procesu ustnego (formułkowego) na rzecz procesu kognicyjnego, w którym zdecydowanie wzrosła rola dowodu z dokumentu, zwłaszcza urzędowego, a zmniejszyła się rola dowodu ze świadków. Ponadto rozbudowany aparat biurokratyczny Cesarstwa rodził potrzebę stworzenia grupy wyspecjalizowanych urzędników, zajmujących się sporządzaniem dokumentów zawierających wnioski, podania, skargi czy oświadczenia stron. I właśnie osoby te, zwane tabelliones, stały się pierwowzorami notariuszy. W czasach Justyniana I Wielkiego (I wiek naszej ery) stali się oni odrębną grupą zawodową; przynależność do niej wymagała uprzedniego uzyskania upoważnienia (koncesji) władz. Tabelliones sporządzali dokumenty stwierdzające dokonanie czynności prawnej, testamenty, podania, skargi i odwołania od decyzji organów administracji. Dokumenty te nie były dokumentami publicznymi w pełnym znaczeniu, lecz stanowiły formę pośrednią między dokumentem publicznym i prywatnym. Równolegle funkcjonowała grupa zawodowa zwana notarii (skrybowie, protokolanci), zajmująca się przygotowywaniem dokumentów i pism. Jednakże mimo podobieństwa nazwy, nie ma ona wiele wspólnego ze współczesnymi notariuszami.

Notariat w Europie w okresie średniowiecznym

    Po upadku cesarstwa zachodniego tradycje rzymskiego notariatu przetrwały początkowo jedynie na terenach wchodzących w skład Cesarstwa Bizantyjskiego, w tym w bizantyjskiej części Italii ze stolicą w Rawennie. Z upływem czasu postępująca romanizacja zdobywców Italii - Longobardów spowodowała wzrost znaczenia dokumentu w ich prawie i zaowocowała pojawieniem się ok. VIII wieku osób zwanych notarii publici, będących osobami zaufania publicznego i chronionych autorytetem państwa. Po podboju Italii przez Karola Wielkiego w VIII wieku naszej ery nastąpił dalszy rozwój notariatu. Królewskie kapitularze wprowadzały obowiązek protokołowania przez notariuszy rozpraw sądowych, sporządzania testamentów i umów sprzedaży. . W X wieku obowiązek sporządzania umów sprzedaży, testamentów i innych dokumentów prawnych przez notariusza był już powszechnie akceptowany i praktykowany w całej Italii. W następnych wiekach postępuje proces rozwoju organizacyjnego notariatu, zawiązywania się jego samorządu, oraz ekspansja na obszary nowych krajów (Francji, Hiszpanii, Niemiec, Anglii) i ich systemów prawnych.

W okresie średniowiecza ogromną rolę odegrał notariat kościelny (papieski), poza Italią uzyskując w zasadzie pozycję dominującą. Konkurował on niejako z notariatem, utworzonym przez cesarzy niemieckich.  Poza Italią najwyższy stopień rozwoju osiągnął notariat niemiecki, zarówno papieski jak i cesarski. Jednakże w miarę postępującego rozbicia feudalnego Niemiec, decentralizacji ulegały też kompetencje do mianowania notariuszy. Doprowadziło to do obniżenia poziomu profesjonalnego notariuszy, gdyż urząd ten można było kupić bez konieczności zdobycia niezbędnego wykształcenia i praktyki.

Notariat w Polsce w okresie średniowiecza i I Rzeczypospolitej

Notariusze pojawili się w Polsce najprawdopodobniej w końcu XIII wieku. Byli to notariusze papiescy, mianowani przez arcybiskupa gnieźnieńskiego. Najstarszy znany polski dokument notarialny pochodzi z 1287 roku. W XIV wieku nastąpił znaczny rozwój notariatu polskiego. Stało się to za sprawą procesów toczonych przez króla Władysława Łokietka z Krzyżakami przed sądami papieskimi, w których dużą rolę odgrywały dowody z dokumentów. Z czasem pojawili się w Polsce notariusze cesarscy, nie odgrywali oni jednak tak dużej roli jak papiescy. W naszym kraju prócz notariuszy prawo do sporządzania dokumentów publicznych posiadały również organy administracji państwowej, duchownej i sądy, co ograniczało rozwój notariatu. Stopniowo jednak ewolucja polskiego prawa dotyczącego obrotu nieruchomościami oraz hipoteki doprowadziła do wykształcenia się notariatu, zwanego w Rzeczypospolitej rejenturą. Funkcje i organizacja tego notariatu znacznie odbiegały od rozwiązań przyjętych w Zachodniej Europie, ze względu na ściśle stanowy charakter polskiego prawa oraz słabszy wpływ prawa rzymskiego. Najwyższy stopień rozwoju osiągnął notariat, działający według prawa kanonicznego, podporządkowany biskupom i działający w ramach hierarchii kościelnej.  Notariusz zwany notarius curiae kierował pracami kancelarii biskupiej, prowadzącej administracyjną obsługę działalności biskupa, a ponadto sporządzał dokumenty dla celów postępowania sądowego, umowy i pokwitowania zapłaty długu. Natomiast w miastach, gdzie obowiązywało prawo niemieckie  notarius oznaczał zaprzysiężonego pisarza miejskiego, który oprócz klasycznych czynności notarialnych protokołował uchwały władz miejskich i  spisywał wyroki sądów. Dokonanie czynności rejestrował w księgach miejskich. W prawie ziemskim, właściwym dla szlachty, nie wykształciła się instytucja notariusza publicznego, gdyż czynność prawna uzyskiwała ważność przez wpis do ksiąg publicznych. Wpis mógł być dokonany przez urzędnika sądu (ziemskiego lub grodzkiego), starostę lub rejenta. Dla uzyskania stanowiska rejenta nie było wymagane wykształcenie prawnicze, natomiast konieczna była przynależność do stanu szlacheckiego. Notariusze publiczni, rejenci i pisarze w Rzeczypospolitej posługiwali się zbiorami formularzy, opracowywanymi na własny użytek, lub wydawanymi drukiem. Ogromną rolę w kształceniu kadr notariuszy odegrała założona w 1594 roku Akademia Zamojska, która jako jedyna uczelnia w Polsce posiadała uprawnienia do promowania notariuszy publicznych. Rozbiory i upadek I Rzeczypospolitej położyły kres istnieniu notariatu polskiego.

Notariat w Polsce w okresie II Rzeczypospolitej

W chwili odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku na obszarze państwa funkcjonowało kilka systemów prawnych, odziedziczonych po zaborcach. W latach dwudziestych i trzydziestych postępujące prace legislacyjne Komisji Kodyfikacyjnej doprowadziły do uchwalenia wielu aktów prawnych, mających duże znaczenie dla pracy notariuszy,  np. kodeksu zobowiązań w 1933 roku, prawa wekslowego i czekowego w 1936 roku czy kodeksu handlowego w 1934 roku. Natomiast jednolite podstawy organizacji i funkcjonowania notariatu stworzyło wydane dnia 27 października 1933 roku rozporządzenie Prezydenta RP - Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 84, poz. 609), które weszło w życie z dniem 1 stycznia 1934 roku.

Zgodnie z powyższym rozporządzeniem, notariusz stawał się osobą dokonującą czynności publicznych a dokumenty przez niego sporządzone miały charakter dokumentów publicznych. Mimo urzędowego charakteru działalności notariatu rozporządzenie stanowiło, iż notariusz jest wolnym zawodem.

Liczbę i siedziby notariuszy ustalał minister sprawiedliwości, któremu jednocześnie nadano kompetencję mianowania notariuszy. Notariusz działał na obszarze objętym właściwością miejscową sądu okręgowego, na terenie którego miał siedzibę swojej kancelarii.

Notariuszem mogła zostać osoba, która:

  • ukończyła 30 lat,
  • ukończyła studia prawnicze,
  • odbyła aplikację notarialną (5 lat),
  • zdała egzamin notarialny,
  • odbyła asesurę notarialną.

Notariat okresu międzywojennego posiadał samorząd podobny do istniejącego obecnie, lecz jednostopniowy. Składał się on z izb notarialnych, których liczba i siedziby odpowiadały liczbie i siedzibom sądów apelacyjnych. Izby notarialne posiadały osobowość prawną i były organizacjami samodzielnymi, nie podporządkowanymi żadnej ogólnokrajowej strukturze nadrzędnej. W toku działalności notariatu potrzeba zintegrowania środowiska notariuszy i ujednolicenia praktyki zaowocowała powołaniem ciała nieformalnego w postaci Konferencji Prezesów i Wiceprezesów Rad Notarialnych. W końcu lat trzydziestych w Rzeczypospolitej działało ponad ośmiuset notariuszy.

Notariat w Polsce w okresie III Rzeczpospolitej [od 1989]

Wybuch drugiej wojny światowej spowodował zniweczenie wysiłku organizacyjnego i intelektualnego notariuszy polskich. Notariusze będąc przedstawicielami polskiej inteligencji narażeni byli na represje ze strony okupantów; a ich skutkiem były niepowetowane straty personalne.

Wyzwolenie kraju spod okupacji nie przyniosło odrodzenia wolnego notariatu na wzór okresu międzywojennego. Dekretem z dnia 24 stycznia 1946 roku o przenoszeniu i zwalnianiu notariuszy oraz powierzeniu pełnienia obowiązków notariuszy sędziom i prokuratorom w okresie przejściowym, dopuszczono do wykonywania zawodu notariusza osoby, które nie ukończyły studiów prawniczych, a posiadały jedynie doświadczenie wynikające z pracy administracyjnej w kancelariach notarialnych lub przy prowadzeniu ksiąg wieczystych. Notariusze w latach czterdziestych wykonywali jeszcze wolny zawód, jednakże zawężeniu uległ krąg czynności notarialnych, a likwidacji ulegał też stopniowo samorząd notarialny. Ostatecznym ciosem dla idei wolnego notariatu było uchwalenie dnia 25 maja 1951 roku nowego prawa o notariacie (Dz. U. Nr 36, poz. 276). W świetle art. 18 tej ustawy notariusz stawał się pracownikiem państwowym. Działał on w państwowym biurze notarialnym, będącym urzędem państwowym. Ilość państwowych biur notarialnych  oraz plan ich rozmieszczenia ustalał Minister Sprawiedliwości, który sprawował też nad nimi nadzór. Ostatecznie zlikwidowano samorząd notarialny. Do właściwości państwowych biur notarialnych przekazywano stopniowo czynności należące dotychczas do właściwości sądów, np.  postępowanie nakazowe i upominawcze, zabezpieczenie spadku, spis inwentarza, przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu lub przyjęciu spadku, ogłoszenie testamentu. Ponadto, co było zmianą o najdalej idących skutkach, w 1964 roku przekazano państwowym biurom notarialnym prowadzenie ksiąg wieczystych. Zmiana ta spowodowała zanik kontroli sądu nad postępowaniem wieczystoksięgowym w I instancji, gdyż notariusz sporządzający akt notarialny dokonywał jednocześnie wpisu w księdze wieczystej.

Notariat w Polsce w okresie III Rzeczpospolitej [od 1989]

W drugiej połowie lat osiemdziesiątych rozpoczęły się prace nad przebudową notariatu, w kierunku dostosowania jego kompetencji i struktury do potrzeb gospodarki, odchodzącej od centralizmu socjalistycznego. Efektem tych prac było uchwalenie dnia 24 maja 1989 roku nowego prawa o notariacie (Dz. U. Nr 33, poz. 176).  Ustawa wprowadzała rewolucyjną zgoła innowacje - notariusze mogli wykonywać swój zawód nie tylko w państwowych biurach notarialnych, ale również w indywidualnych kancelariach, mimo iż nie przestawali być notariuszami państwowymi. Ustawa z dnia 24 maja 1989 roku przywracała też samorząd notarialny. Jednakże, mimo iż w chwili jej uchwalania stanowiła ogromny krok naprzód, szybko okazała się nie przystająca do zmieniających się gwałtownie realiów społecznych, politycznych i ekonomicznych. Dlatego też  doszło do uchwalenia dnia 14 lutego 1991 roku nowego prawa o notariacie,  przywracającego w pełni pozycję notariusza jako osoby zaufania publicznego i wolnego zawodu. Jednocześnie przepisy wprowadzające  przewidywały dwuletni okres przejściowy, w którym Minister Sprawiedliwości zobowiązany był znieść państwowe biura notarialne i przekazać prowadzenie ksiąg wieczystych właściwym sądom rejonowym. W praktyce prywatyzacja notariatu, dzięki zdecydowanej i odważnej postawie notariuszy dokonana została do końca 1991 roku.

Poznańska Izba Notarialna - zarys historyczny

Poznańska Izba Notarialna zrzeszająca notariuszy Okręgu Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, rozpoczęła działalność w maju 1991 r., kiedy to w Sądzie Wojewódzkim w Poznaniu, w obecności wiceministra sprawiedliwości Andrzeja Marcinkowskiego oraz władz Sądu Apelacyjnego i Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu odbyło się Walne Zgromadzenie Notariuszy. Na Zgromadzeniu tym wybrane zostały władze samorządowe, które zobowiązano do podjęcia wszelkich działań zmierzających do prywatyzacji notariatu.

Rada Izby Notarialnej podejmowała w tym celu różnorodne działania, odbywała zwłaszcza spotkania z prezesem Sądu Apelacyjnego oraz Sądu Wojewódzkiego. W czasie spotkań ustalono dla województwa poznańskiego wstępny termin prywatyzacji na październik 1991 r. Ostatecznie jednak przyjęto wspólną datę dla całej Apelacji / z wyjątkiem województwa gorzowskiego i pilskiego/ na dzień 1 stycznia 1992 r.

Wszystkie powyższe działania podejmowaliśmy nie posiadając jeszcze własnej siedziby. W tym okresie "sztabem prywatyzacji" była kancelaria notariusza Janusza Szczepańskiego, ówczesnego Prezesa RIN w Poznaniu. Dnia 2 stycznia 1992 roku Prezes Sądu Apelacyjnego w Poznaniu Gabriela Gorzan, w towarzystwie prezesów Sądów Wojewódzkich i zaproszonych gości, wręczyła notariuszom akty nominacyjne wraz z pieczęciami urzędowymi. Były wiązanki kwiatów, szampan, bankiet, a u niektórych łzy wzruszenia! A u nas - przedstawicieli Rady - ulga, że to już... że wszystko się udało!

Na siedzibę Izby Notarialnej w Poznaniu został wynajęty lokal przy ul. Fredry 8. Do dzisiaj śmiejemy się z tych "pionierskich czasów" , kiedy prezes i skarbnik nosili na własnych plecach wykładziny, lampy, drobniejsze meble i sprzęt biurowy.  W październiku 1992 r. Rada Izby Notarialnej zmieniła swoją siedzibę. Pomieszczenia do tej pory zajmowane okazały się zbyt ciasne z uwagi na stale rosnące potrzeby Izby (szkolenia, narady). Zdecydowaliśmy się wynająć, a później kupić willę w Poznaniu przy ulicy Pięknej 41.  

[ opracowano na podstawie: Piotr Langowski -  Notariat, Warszawa 1999, 

Dorota Malec, Krzysztof Skupieński – Notariat Polski. Historia i współczesność, Warszawa 2006,

Dorota Malec – Dzieje notariatu polskiego, Kraków 2007 ]

Zaloguj się aby móc dodawać komentarze
  • Brak komentarzy